Υγρότοποι της Ελλάδας

Τόμος 2, τεύχος 4,
Δεκέμβριος 2001

Καρπαδάκης Κώστας (2001)
Υγρότοποι της Ελλάδας
(Αξίες-Κίνδυνοι-Προστασία)

Virtual School, The sciences of Education Online, τόμος 2, τεύχος 4 http://www.auth.gr/virtualschool/2.4/youngs/Karpadakis.htm
Οι παραπομπές στα άρθρα που δημοσιεύει το Virtual School, The Sciences of Education Online,
πρέπει να συμπεριλαμβάνουν τις παραπάνω πληροφορίες.



*Άποψη της Κερκίνης* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Ορισμοί

Γενικά δεν υπάρχει ένας συνολικά αποδεκτός ορισμός των υγροτόπων από τους περισσότερους ερευνητές. Αυτό είναι αναμενόμενο γιατί οι τρόποι που ορίζουμε και κατηγοριοποιούμε τα πράγματα είναι καθαρά ανθρωπογενείς και κατά συνέπεια πάντα είναι ατελείς όταν εφαρμόζονται σε πολυδιάστατα και δυναμικά συστήματα όπως αυτά στο φυσικό περιβάλλον.
Σε γενικές γραμμές, θεωρούνται υγρότοποι, περιοχές με συγκεντρώσεις νερού, είτε μόνιμες, είτε εποχιακές, κάτι ενδιάμεσο μεταξύ χερσαίων και υδάτινων συστημάτων. Έτσι, σταχυολογώντας από τη μεγάλη ποικιλία τέτοιων συγκεντρώσεων νερού στη φύση, θεωρούνται υγρότοποι τα δέλτα των ποταμών, οι λιμνοθάλασσες, τα έλη, οι ρηχές λίμνες, οι αλυκές, τα υγρολίβαδα, οι όχθες των ποταμών, οι παραλίες λιμνών, κλπ.

Παραθέτουμε αυτούσιο τον ορισμό των υγροτόπων από τη συνθήκη Ramsar:
«Υγρότοποι είναι φυσικές ή τεχνητές περιοχές αποτελούμενες από έλη γενικώς, από μη αποκλειστικώς ομβροδίαιτα έλη με τυρφώδες υπόστρωμα από τυρφώδεις γαίες, ή από νερό. Οι περιοχές αυτές είναι μονίμως ή προσωρινώς κατακλυζόμενες με νερό, το οποίο είναι στάσιμο ή ρέον, γλυκό, υφάλμυρο ή αλμυρό. Οι περιοχές αυτές επίσης περιλαμβάνουν και εκείνες που καλύπτονται με θαλασσινό νερό, το βάθος του οποίου κατά την αμπώτιδα δεν υπερβαίνει τα 6 μέτρα (Αρθρο 1). Στους υγρότοπους μπορεί να περιλαμβάνονται και οι παρόχθιες ή παράκτιες ζώνες που γειτονεύουν με υγρότοπους ή με νησιά ή με θαλάσσιες υδατοσυλλογές και που είναι βαθύτερες μεν από 6 μέτρα κατά την αμπώτιδα, αλλά βρίσκονται μέσα στα όρια του υγροτόπου όπως αυτός καθορίζεται παραπάνω (Αρθρο 2) (Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε., 1991: 11)

Οι υγρότοποι της Ελλάδας



*Ψαροκαλύβα στο Διβάρι Αμβρακικού* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 400 μικροί και μεγάλοι υγρότοποι, συνολικού εμβαδού πάνω από 2.000.000 στρέμματα. Πολλοί από αυτούς αποτελούν μεγάλα συστήματα μικρότερων υγροτόπων, όπως τα Δέλτα Αξιού-Αλιάκμονα, Νέστου και Έβρου και οι λιμνοθάλασσες Μεσολογγίου και Αμβρακικού. Πριν από δύο γενιές η Ελλάδα είχε τριπλάσια έκταση υγροτόπων (www.ekby.gr/ekby/el/Greek_Wetlands_main_el.html).
Το 1991, το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων, γνωστό ως ΕΚΒΥ, ξεκίνησε την απογραφή των ελληνικών υγροτόπων που ολοκληρώθηκε το 1994 και εκδόθηκε σε βιβλίο με τον τίτλο «Απογραφή Ελληνικών Υγροτόπων ως φυσικών πόρων: Πρώτη προσέγγιση». Σ� αυτό το βιβλίο περιλαμβάνονται 378 καταχωρήσεις και περιγράφονται οι υγρότοποι με διάφορα φυσικά και τεχνικά χαρακτηριστικά, αξίες, χρήσεις, κίνδυνοι και καθεστώς προστασίας. Οι έρευνες συνεχίζονται σε συνεργασία με ξένους επιστήμονες (πρωτοβουλία MedWet) και από το 1999 έχει ξεκινήσει μια προσπάθεια ηλεκτρονικής καταγραφής των υγροτόπων και καταχώρησής τους στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων MedWet (Φυτώκα Ε., 2000: 6-7).
Παρακάτω αναφέρουμε μόνο τους 11 μεγαλύτερους και προστατευόμενους από την συνθήκη Ramsar υγρότοπους της Ελλάδας:
· Δέλτα του Έβρου
· Λίμνη Μητρικού και σύμπλεγμα λιμνών
· Λίμνη Βιστωνίδα-Πόρτο Λάγος
· Δέλτα Νέστου
· Τεχνητή λίμνη Κερκίνης
· Λίμνες Κορώνεια και Βόλβη
· Δέλτα ποταμών Αξιού, Λουδία, Αλιάκμονα, Αλυκή Κίτρους
· Λίμνη Μικρή Πρέσπα (επίσης και Εθνικός Δρυμός)
· Αμβρακικός κόλπος
· Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου
· Λιμνοθάλασσα Κοτύχι και δάσος Στροφυλιάς

Λειτουργίες και Αξίες των Υγροτόπων

Κατά τους Γεράκη Π.Α.-Τσιούρη Σ.Ε. (1991: 29-43), οι υγρότοποι επιτελούν διάφορες λειτουργίες και από αυτές απορρέουν οι διάφορες αξίες (αν και κατά κανόνα ανθρωποκεντρικές) που αποδίδουμε σε αυτούς:
Οι ανθρώπινες κοινωνίες αναπτύσσονται σχεδόν πάντα κοντά σε περιοχές με υδάτινες συγκεντρώσεις. Όσον αφορά τους υγρότοπους, αυτοί, αν και αποτελούσαν σημαντική πηγή τροφής (κυνήγι, ψάρεμα, κλπ), γενικά, θεωρούνταν τόποι ανοίκειοι, γεμάτοι προκαταλήψεις (στοιχειωμένα μέρη) και κινδύνους (ελονοσία, κίνδυνοι πνιγμών στον βούρκο, κλπ), με λίγα λόγια θεωρούνταν άχρηστοι και επικίνδυνοι. Αυτό οδήγησε στην χωρίς ενδοιασμούς αποξήρανση των περισσοτέρων, με την προοπτική να μετατραπούν σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις για τους ακτήμονες και τους πρόσφυγες του 1922 και στην κατά συνέπεια δραματική συρρίκνωσή τους. (Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε., 1991: 55)
Αρκετά μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο και κάτω από την επικείμενη απειλή οικολογικών καταστροφών άρχισε να γίνεται κατανοητή η πολυδιάστατη σημασία των υγροτόπων στις ευαίσθητες οικολογικές ισορροπίες και άρχισε να αλλάζει και η στάση απέναντί τους, τόσο από τους κατοίκους των πόλεων, όσο και από τους ντόπιους.
Μετά από πολυετείς έρευνες διαπιστώθηκαν οι παρακάτω λειτουργίες των υγροτόπων:

Εμπλουτισμός των υπόγειων νερών

Εφόσον το έδαφος το επιτρέπει, τα συγκεντρωμένα νερά σε έναν υγρότοπο σιγά-σιγά διεισδύουν στο υπέδαφος και εμπλουτίζουν τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες. Το πόσο σημαντική είναι αυτή η λειτουργία έχει φανεί από τις αποξηράνεις της λίμνης Κάρλας και των Τεναγών των Φιλίππων που φτώχυναν δραματικά τους υπόγειους υδροφορείς.

Τροποποίηση πλημμυρικών φαινομένων - Παγίδευση ιζημάτων

Οι υγρότοποι λειτουργούν σαν αποθήκες νερού και μπορούν να μειώνουν έτσι την ένταση των πλημμυρικών φαινομένων λόγω κατακράτησης μέρους του νερού των πλημμυρών, μείωσης της ροής του από την υπάρχουσα βλάστηση και διοχέτευσής του προς τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες.
Υλικά σωματίδια που παρασύρονται από τα νερά της βροχής εναποτίθενται στους πυθμένες των υγροτόπων σαν ιλύς.

Απορρόφηση Διοξειδίου του Άνθρακα



*Παραποτάμιο Δάσος* *στον ποταμό Νέστο* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Γενικά τα υδάτινα συστήματα και κατά συνέπεια και οι υγρότοποι είναι οι σπουδαιότεροι ρυθμιστές της περιεκτικότητας της ατμόσφαιρας σε διοξείδιο του άνθρακα. Μέρος αυτού δεσμεύεται από τους υδρόβιους αυτότροφους οργανισμούς και από τα ιζήματα.

Αποθήκευση και ελευθέρωση θερμότητας

Πάλι, όπως όλα τα υδάτινα συστήματα, έτσι και οι υγρότοποι, λόγω των θερμικών ιδιοτήτων του νερού, αποτελούν σημαντικούς ρυθμιστές της θερμοκρασίας των παράκτιων περιοχών, διατηρώντας τις ημερήσιες και εποχιακές διακυμάνσεις της θερμοκρασίας σε ήπια επίπεδα.
Αν και δεν έχουν γίνει οι απαιτούμενες πολυετείς έρευνες προς αυτή την κατεύθυνση, υπάρχουν μαρτυρίες των κατοίκων από περιοχές που αποξηράνθηκαν οι υγρότοποι. Σύμφωνα λοιπόν με αυτές, μετά τις αποξηράνσεις, οι χειμώνες έγιναν ψυχρότεροι και τα καλοκαίρια θερμότερα με δυσμενείς επιπτώσεις στις καλλιέργειες. Δέσμευση ηλιακής ακτινοβολίας και στήριξη τροφικών αλυσίδων. Οι διάφοροι αυτότροφοι οργανισμοί (κυρίως υδρόβια φυτά και φυτοπλαγκτόν) δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα, ηλιακή ακτινοβολία και θρεπτικά στοιχεία και τα αποδίδουν ως οργανική ουσία (βιομάζα, βλάστηση, όσον αφορά τα φυτά). Αυτή χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως (τροφή, καταφύγια, φωλεοποίηση, κλπ) από τους ετερότροφους οργανισμούς. (τά ζώα δηλαδή). Κατά συνέπεια, οι υγρότοποι αποτελούν πόλους έλξης μεγάλου αριθμού ειδών της πανίδας. Άλλα είδη μένουν μόνιμα σε αυτούς, άλλα τους επισκέπτονται για να βρουν τροφή, άλλα τους χρησιμοποιούν σαν τόπους ανάπαυσης κατά τα μεταναστευτικά τους ταξίδια, ή χώρους φωλεοποίησης και αναπαραγωγής.
Ανάλογα με το μέγεθος και τα χαρακτηριστικά τους, οι υγρότοποι στηρίζουν μακριές τροφικές αλυσίδες που αποτελούν πολύπλοκα τροφικά πλέγματα. Οι υγρότοποι και, γενικά, τα αβαθή νερά θεωρούνται ως μερικά από τα παραγωγικότερα σε βιομάζα οικοσυστήματα του πλανήτη, λόγω της συνεχούς εισροής θρεπτικών υλικών σε αυτούς. (Σφήκας Γ., Τσούνης Γρ., 1993: 67)

Από τις λειτουργίες αυτές απορρέουν και οι αξίες που αποδίδουμε σε αυτούς:

Βιολογική ποικιλότητα



*Κοπάδι από φλαμίγκο* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Την βιολογική ποικιλότητα την διακρίνουμε σε τρεις κατηγορίες: α) την γενετική ποικιλότητα, δηλ. ποικιλότητα γονιδίων και χρωματοσωμάτων, β) ποικιλότητα ειδών, δηλ. αριθμό ειδών ζώων και φυτών και γ) οικολογική ποικιλότητα, δηλ. αριθμό φυτοκοινοτήτων, ζωοκοινοτήτων (συνδυασμοί ειδών ζώων ή φυτών που απαντάν σε ένα οικοσύστημα) και οικοσυστημάτων.
Η σημασία της βιοποικιλότητας, όχι μόνο στους υγρότοπους αλλά σε κάθε οικοσύστημα, είναι τεράστια διότι από αυτήν εξαρτώνται πολλές οικολογικές διεργασίες και συστήματα που στηρίζουν τη ζωή γενικά, αλλά και πολλές ανάγκες και δραστηριότητες του ανθρώπου (τροφή, φάρμακα, γενετικό υλικό, αναψυχή, κλπ)
Η βιοποικιλότητα διαταρράσεται από πολλά αίτια. Πολύ ευάλωτα είναι τα είδη που βρίσκονται στις κορυφές της τροφικής αλυσίδας, τα οποία ουσιαστικά «ελέγχουν» τους πληθυσμούς των υπόλοιπων οργανισμών που είναι πολυπληθέστεροι, για δύο κυρίως λόγους: διότι ο αριθμός των ατόμων είναι εκ φύσεως μικρότερος, ειδικά όσο πιο ψηλά βρίσκονται στην τροφική αλυσίδα και λόγω του φαινομένου της «βιοσυσσώρευσης» τοξικών ουσιών έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να δηλητηριαστούν θανάσιμα. Βιοσυσσώρευση είναι το φαινόμενο κατά το οποίο σε μια τροφική αλυσίδα τα ζώα θηρευτές, εμφανίζουν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις τοξικών ουσιών στον οργανισμό τους από αυτές των θηραμάτων τους
Γενικά, η ορνιθοπανίδα βρίσκεται στα ανώτερα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας. Συνεπώς, η ποικιλία των ειδών της ορνιθοπανίδας αποτελεί «ενδείκτη της κατάστασης ενός υγρότοπου», είναι δηλαδή ένδειξη υγείας ή υποβάθμισης του οικοσυστήματος. Γιαυτό και αποτελούν και «σύμβολα» των υγροτόπων, πέρα από την εντυπωσιακή εμφάνισή τους. Υπ' όψιν βέβαια ότι δεν είναι σωστό να θεωρούμε σπουδαιότερα κάποια είδη από κάποια άλλα, γιατί όλα αποτελούν κρίκους ενός ιδιαίτερα πολύπλοκου και δυναμικού συστήματος με έντονη αλληλεξάρτηση.
Πάνω από 200 είδη πουλιών συνδέονται με τους ελληνικούς υγρότοπους. Η ελληνική επικράτεια αποτελεί επίσης «αεροδιάδρομο» και χώρο ξεχειμωνιάσματος των μεταναστευτικών πουλιών που αναπαράγονται στις Βόρειες χώρες και όλα τα δίκτυα των υγροτόπων έχουν τεράστια σημασία για αυτά. (Σφήκας Γ., Τσούνης Γρ., 1993: 67)
Χαρακτηριστικά πουλιά των υγροτοπικών περιοχών είναι οι πάπιες, οι πελεκάνοι, οι ερωδιοί, οι πελαργοί, οι φαλαρίδες, τα φλαμίγκο, οι χουλιαρομύτες, οι τρίγγες, οι κορμοράνοι, κλπ. Οι υγρότοποι είναι και βιότοποι μερικών θηλαστικών, όπως η πολύ σπάνια βίδρα και ο μυοκάστορας, καθώς και πολλών ερπετών, αμφιβίων (νεροχελώνες, νερόφιδα, δενδροβάτραχοι, κλπ), ψαριών (γουλιανός, γριβάδι, κλπ) και ασπόνδυλων (έντομα, οστρακόδερμα, κλπ.). Πολλοί πληθυσμοί από αυτά τα είδη είναι ενδημικοί, δηλ. υπάρχουν μόνο στην ελληνική επικράτεια, ή αποκλειστικά σε έναν υγρότοπο, όπως το ψάρι Λιπαριά (Alosa macedonica) που υπάρχει μόνο στην Βόλβη. Πολλά παγκοσμίως απειλούμενα είδη πουλιών, είτε ξεχειμωνιάζουν είτε φωλιάζουν στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικό τέτοιο πουλί είναι ο Αργυροπελεκάνος.



*Αργυροπελεκάνοι* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Στην Ελλάδα (Πρέσπες, Αμβρακικός) φωλιάζει περίπου το 13% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους που απαριθμεί περίπου 3.500 ζευγάρια. (www.ornithologiki.gr/gr/lib/grfpel.htm)

Αποθήκευση αρδευτικού νερού

Ολες οι φυσικές υδατοσυλλογές χρησιμοποιούνται για την άρδευση των χωραφιών, Το νερό, είτε χρησιμοποιείται απευθείας με άντληση, είτε μέσω καναλιών, είτε με την δημιουργία φραγμάτων σε ποτάμια.
Δυστυχώς, στην χώρα μας γίνεται αλόγιστη διαχείριση των υδάτινων πόρων με συνέπειες καταστροφικές: Είναι γνωστές οι συνέπειες της υπεράντλησης νερών, είτε απευθείας από τις λίμνες, είτε από τους υδροφόρους ορίζοντες που τροφοδοτούν αυτές: Υφαλμύρωση των υπόγειων νερών, λόγω διείσδυσης θαλασσινού, πτώση στάθμης των λιμνών και αύξηση της συγκέντρωσης των τυχόν υπαρχόντων ρύπων (τραγικό παράδειγμα η προστατευόμενη από την συνθήκη Ramsar λίμνη Κορώνεια που την στιγμή που γράφονται αυτές οι σελίδες έχει απομείνει η μισή από ότι ήταν πριν 10 περίπου χρόνια).
Και η κατασκευή φραγμάτων όταν γίνεται αλόγιστα επιφέρει σημαντικές καταστροφές. Θα επανέλθουμε σ' αυτό το θέμα παρακάτω.

Παραγωγή αλιευμάτων-Βόσκηση αγροτικών ζώων

Ανάλογα με το μέγεθος και τα διάφορα οικολογικά χαρακτηριστικά τους, πολλοί υγρότοποι μπορεί να είναι πλούσιοι σε ιχθυοπανίδα. Πάντως, σε γενικές γραμμές, αυτή περιορίζεται κυρίως για τοπική κατανάλωση διότι το σύνολο σχεδόν των καταναλούμενων αλιευμάτων προέρχεται από τη θάλασσα.
Οποιεσδήποτε όμως προσπάθειες εμπλουτισμού των υγροτόπων με γόνους ή δημιουργίες υδατοκαλλιεργειών (εκτροφή ψαριών ή οστρακόδερμων) πρέπει να γίνεται μετά από έρευνες για τυχόν επιπτώσεις, διότι ελλοχεύουν κίνδυνοι αλλοίωσης των υγροτοπικών χαρακτηριστικών.
Τα λιβάδια των υγροτόπων ήταν ανέκαθεν ιδανικοί χώροι για βόσκηση των αγροτικών ζώων. Χαρακτηριστικό ζώο των υγροτοπικών βοσκότοπων ήταν παλαιότερα το βουβάλι, το οποίο όμως έχει περιοριστεί πλέον δραματικά σε ελάχιστα εναπομείναντα κοπάδια στον Αξιό, Γαλλικό, Βόλβη, Πρέσπες, Κερκίνη, Νέστο και Βιστωνίδα (Μπλιώνης Γ, 2000: 7).



*Κοπάδι βουβαλιών στη Βόλβη* *Φωτ. Γ. Μπλιώνης*

Οταν γίνεται υπερβόσκηση των λιβαδιών μειώνεται η αξία τους και απειλούνται τα διάφορα είδη που βρίσκουν καταφύγιο και τροφή στη βλάστηση. Προκαλείται αποσταθεροποίηση των όχθων, διατάραξη των χώρων ωοτοκίας των ψαριών, θραύση των τροφικών αλυσίδων, καταστροφή φωλιών ζώων που φωλιάζουν κοντά στο έδαφος, κλπ. Αντιθέτως, και η εγκατάλειψη τέτοιων βοσκότοπων που χρησιμοποιούνταν εδώ και αιώνες, εικάζεται ότι μπορεί να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην υπάρχουσα κατάσταση ενός υγρότοπου.

Βελτίωση της ποιότητας του νερού-Δέσμευση Διοξειδίου του Άνθρακα

Με πολύπλοκες φυσικές διεργασίες η φυτική βλάστηση των υγροτόπων και τα ιζήματα παίζουν σπουδαίο ρόλο στην κατακράτηση και απομάκρυνση διαφόρων τύπων ρύπων και λειτουργώντας έτσι σαν φίλτρα, καθαρίζουν το νερό. Εννοείται όμως ότι δεν πρέπει, λόγω τέτοιων ιδιοτήτων, να ρίχνουμε λύματα σε αυτούς. Σ' αυτές τις ιδιότητες βασίζεται και ο βιολογικός καθαρισμός με την δημιουργία τεχνητών υγροτόπων.
Οι υγρότοποι, όπως προαναφέρθηκε, δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα. Αν και από ότι φαίνεται, οι ανθρωπογενείς εκπομπές σε συνδυασμό με την καταστροφή των δασών έχουν ξεπεράσει τις δυνατότητες δέσμευσής του από τα διάφορα οικοσυστήματα, δεν παύουν και αυτοί να αποτελούν ένα «φρένο» στην δημιουργία του φαινομένου του θερμοκηπίου.

Αναψυχή - Εκπαίδευση - Έρευνα

Οι υγρότοποι προσφέρονται για διαφόρου είδους δραστηριότητες αναψυχής, όπως κολύμπι, βαρκάδα, πεζοπορία, ποδηλασία, παρατήρηση και φωτογράφηση ζώων και φυτών. Αποτελούν στην κυριολεξία ένα ζωντανό μουσείο με τεράστιο ερευνητικό και εκπαιδευτικό ενδιαφέρον.
Στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια υπάρχει ένα συνεχώς ανερχόμενο ενδιαφέρον προς αυτή την κατεύθυνση με την ανάπτυξη του Οικοτουρισμού. Επειδή όμως η αναμενόμενη μεγάλη προσέλευση επισκεπτών ίσως αποβεί ζημιογόνος για τα ευαίσθητα οικοσυστήματα χρειάζονται να ληφθούν ορισμένα μέτρα και να θεσπιστούν ειδικοί κανονισμοί συμπεριφοράς των επισκεπτών. Τέτοια μέτρα έχουν ήδη ληφθεί σε ορισμένες τέτοιες περιοχές (Πρέσπες, Δαδιά, κλπ)

Σημασία των μικρών υγροτόπων



Υγρότοπος με φθινοπωρινά χρώματα. Οι εντυπωσιακοί χρωματισμοί οφείλονται σε ένα παχύφυτο που την συγκεκρι- μένη εποχή παίρνει αυτό το έντονο κόκκινο χρώμα *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Η σημασία των μικρών υγροτόπων μόλις πρόσφατα έγινε αντιληπτή. Η ύπαρξή τους αγνοούνταν έως πρόσφατα ακόμα και από τις αρμόδιες δημόσιες υπηρεσίες. Πρόσφατες έρευνες όμως έδειξαν ότι, πέρα από την οποιαδήποτε τοπική σημασία (ψάρεμα, αναψυχή, κλπ), ακόμα και αυτοί αποτελούν σημαντικά καταφύγια των πουλιών κατά τη διάρκεια των μετακινήσεών τους. Λειτουργούν σαν προσωρινοί χώροι ανάπαυσης σε περιόδους μετακινήσεων λόγω βαρυχειμωνιάς ή ξηρασίας, είτε λειτουργούν σαν προσωρινά βοηθητικά καταφύγια στην ευρύτερη περιφέρεια των μεγάλων υγροτόπων. (Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε., 1991: 52)
Στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης, εκτός από τους γνωστούς μεγάλους υγρότοπους της συνθήκης Ramsar (Αξιού-Αλιάκμονα, Βόλβης-Κορώνειας, Κερκίνης) υπάρχουν πλήθος μικρών ή μεγαλύτερων λιμνών, ελών, ποταμιών που πολλοί από αυτούς προσφέρονται για ημερήσια ή απογευματινή εκδρομή. Αναφέρουμε μερικούς:
-Λιμνοθάλασσα εκβολών Στρυμώνα (Δίπλα στη διασταύρωση του δρόμου Θεσσαλονίκης Καβάλας για Δράμα)
-Μακεδονικά Τέμπη ή Στενά Ρεντίνας (Μεταξύ Βόλβης και Διασταύρωσης για Σταυρό)
-Φαράγγι Σκάλας (κοντά στο Ζαγκλιβέρι)
-Λίμνη Δοϊράνη
-Πικρολίμνη Κιλκίς
-Φαράγγι Γαλλικού (κοντά στο χωριό Καμπάνη Κιλκίς)
-Πηγές Αραβησσού (υγρότοπος από πηγαία νερά)
-Εκβολές Γαλλικού στο Καλοχώρι
-Κοίτη Ανθεμούντα (μεταξύ Ν. Ραιδεστού και Αγ. Παρασκευής)
-Εκβολές Ανθεμούντα (κοντά στο αεροδρόμιο)
-Αλυκή Αγγελοχωρίου
-Αλυκή Πάλιουρων μεταξύ Επανωμής-Μηχανιώνας
-Υγρότοπος Επανωμής
-Ελη Μοίρας (μεταξύ Ν. Καλικράτειας-Ν.Ηράκλειας)
-Εκβολές ποταμού Σωζόπολης στον οικισμό Βεριά
-Τα δύο Έλη Σταυρονικήτα κοντά στο ξενοδοχείο Σάνη
-Ο υγρότοπος του Αγίου Μάμαντα
-Οι εκβολές Χαβρία μεταξύ Ψαχουδιών-Βατοπεδίου και Μεταμόρφωσης

Δυστυχώς, πολλοί από αυτούς δέχονται ποικίλες ισχυρές ανθρωπογενείς πιέσεις και, ειδικά της Χαλκιδικής, απειλήθηκαν ή απειλούνται ακόμα με ολοκληρωτική καταστροφή λόγω σχεδίων ανέγερσης ή επέκτασης ξενοδοχειακών μονάδων. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε πολλούς από αυτούς έχουν ανεπίσημα παρατηρηθεί σπάνια είδη πουλιών (Υγρότοπος Επανωμής: Λαμπροβούτι, Πετροτριλίδα, Λιμόζα, κ.α. και Εκβολές Ανθεμούντα: κάποιο είδος κολυμπότρυγγα), καθώς και ένα είδος οχιάς (Vipera xanthina) στα έλη Μοίρας που στον ελλαδικό χώρο ως τώρα θεωρούνταν ότι ζούσε μόνο στη Θράκη και στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.

Επιπτώσεις των ανθρώπινων έργων και δραστηριοτήτων

στα υγροτοπικά οικοσυστήματα



*Λιμνοθάλασσα Μεσολλογίου* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Οι λειτουργίες των υγροτόπων που αναφέρθηκαν στο προηγούμενο κεφάλαιο είναι στενά αλληλένδετες μεταξύ τους. Οποιαδήποτε κατάχρηση κάνει ο άνθρωπος σε μία από αυτές, αυτόματα επηρεάζει το οικοσύστημα στο σύνολό του. Επίσης, οι υγρότοποι βρίσκονται σε αλληλεξάρτηση και με άλλα περιβάλλοντα οικοσυστήματα. είτε μακρινά, είτε κοντινά και μπορούν να επηρεαστούν άμεσα από οποιεσδήποτε μεταβολές και επεμβάσεις σε αυτά. Από αυτό βγαίνει και το λίαν ανησυχητικό συμπέρασμα ότι δεν αρκούν μόνο οι οριοθετήσεις προστατευμένων περιοχών, και μια συνειδητοποίηση από μέρους μας της σημασίας τους, γιατί η ρύπανση και οι μεγάλες επεμβάσεις δεν γνωρίζουν σύνορα, ούτε κρατικά, ούτε προστατευτικά (Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε., 1991: 44).
Ήδη έχουμε αναφερθεί σε μερικές απειλές για τους υγροτόπους που προέρχονται από την αλόγιστη χρήση των αξιών. Παρακάτω θα αναφερθούμε λεπτομερέστερα και πιο συστηματικά σε αυτές.

Επιπτώσεις από μεταβολές στην ροή και ποσότητα των νερών



*Η γνωστή από την μυθολογία Αλκυώνη,* *ουδεμία όμως σχέση η ιστορία της με την* *πραγματικότητα,* *το πουλί αναπαράγεται,* *όπως και τα περισσότερα πουλιά, την άνοιξη* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία (1999: 25-36) έργα, όπως τα φράγματα, οι εκτροπές ποταμών, τα αντιπλημμυρικά και αποστραγγιστικά έργα έχουν ποικίλες δυσάρεστες επιπτώσεις.

ΦΡΑΓΜΑΤΑ

Η δημιουργία μεγάλης κλίμακας φραγμάτων και ταμιευτήρων, πρώτα από όλα απαιτεί σημαντικές καταστροφικές επεμβάσεις στον χώρο ανέγερσης (υλοτομίες, ανατινάξεις τεράστιων βράχινων όγκων, διανοίξεις δρόμων, άντληση και εκτροπή του υπάρχοντος νερού, κλπ. Ήδη από αυτή τη φάση το τοπίο αλλάζει δραματικά.
Στη συνέχεια, μετά την κατασκευή του φράγματος, το ποτάμι με το ρέον νερό μετατρέπεται σε βαθιά λίμνη με απότομα πρανή, αλλάζοντας τελείως τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής, με συνέπεια να εξαφανιστούν οι περισσότεροι ζωικοί και φυτικοί οργανισμοί που ήταν προσαρμοσμένοι στα προηγούμενα.
Ελαττώνεται η ποσότητα νερού και φερτών υλικών προς τα κατάντη, με συνέπεια να απειλούνται τα δελταϊκά οικοσυστήματα του ποταμού (διάβρωση των ακτών και καταστροφή της βλάστησης, αύξηση της αλατότητας των ελών, με καταστροφικές συνέπειες για την πανίδα)
Οι εποχιακές μεταβολές της στάθμης του νερού μπορεί να καταστρέψει τα πρανή και τη γύρω βλάστηση και να εμποδίζει τα διάφορα ζώα να τραφούν και να αναπαραχθούν. Τέτοια είναι η κατάσταση στην τεχνητή λίμνη της Κερκίνης (από τις λίγες περιπτώσεις που ένα φράγμα είχε θετικά αποτελέσματα στο οικοσύστημα), όπου η ανύψωση του φράγματος που έγινε το 1982, καθώς και οι εποχιακές αυξομειώσεις της στάθμης της λίμνης για τις αρδευτικές ανάγκες της περιοχής προκάλεσαν σημαντικές ζημιές στην υγροτοπική βλάστηση (ελάττωση των ταπήτων των νουφάρων, συρρίκνωση του παραποτάμιου δάσους, εξαφάνιση των καλαμιώνων και των περιοχών με ρηχά νερά) (Βασιλακοπούλου Ρ.: 3).
Τα φράγματα, λόγω του μεγάλου μήκους της σχηματιζόμενης βαθιάς λίμνης, αποκόβουν τις μετακινήσεις τόσο των ψαριών κατά μήκος των ποταμών, όσο και των χερσαίων ζώων κατά πλάτος του ποταμού, χωρίζοντας στην κυριολεξία στα δύο τους προηγούμενους ενιαίους βιότοπους. Τέτοιες επιπτώσεις αναμένεται να έχουν τα ήδη περατωμένα φράγματα του Θησαυρού στη Ροδόπη, όσον αφορά τις μετακινήσεις της αρκούδας και άλλων μεγάλων θηλαστικών, κόβοντας έτσι στα δύο τον ενιαίο βιότοπό τους, αλλά και τα δύο φράγματα της εκτροπής του Αχελώου.
Δυστυχώς στην χώρα μας η ΔΕΗ έχει κατασκευάσει και συνεχίζει αλόγιστα και απερίσκεπτα να κατασκευάζει μεγάλης κλίμακας φράγματα αδιαφορώντας για τις όποιες μελλοντικές συνέπειες στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον.

ΕΚΤΡΟΠΕΣ ΠΟΤΑΜΩΝ

Οι εκτροπές ποταμών έχουν όλες τις παραπάνω επιπτώσεις γιατί, ειδικά σε μεγάλα ποτάμια, απαιτείται η κατασκευή πολλαπλών φραγμάτων, σηράγγων, κλπ και μάλιστα αρκετά μεγενθυμένες μια και η ροή προς τα κατάντη πλέον περιορίζεται δραματικά. Η εκτροπή του Αχελώου αναμένεται να έχει όλες τις παραπάνω επιπτώσεις καθώς και άλλες πολλές σε πολιτιστικά και ιστορικά μνημεία και τόπους που θα κατακλυστούν από τα νερά των φραγμάτων.

ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ

Τα αντιπλημμυρικά έργα με την ευθυγράμμιση και τον εγκιβωτισμό της κοίτης καταστρέφουν τις ζώνες κατάκλυσης του ποταμού, τους μαιάνδρους κλπ με συνέπεια την εξαφάνιση της παρόχθιας βλάστησης και της ποικιλομορφίας της κοίτης, όπου έβρισκαν καταφύγιο και τροφή πληθώρα ζωικών ειδών. Με τον καιρό παρατηρείται μια ανάκαμψη της βλάστησης, αλλά αυτή είναι σαφώς φτωχότερη σε βιοποικιλότητα.

ΑΠΟΣΤΡΑΓΓΙΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑ

Στην Ελλάδα, μέσω των αποστραγγιστικών έργων, έχει εξαφανιστεί το μεγαλύτερο μέρος των υγροτόπων και μέρος τους έχει αποδοθεί σε καλλιέργειες, κατά κανόνα εντατικές. Το υπόλοιπο αποξηραμένο μέρος τους έμεινε χέρσο, διότι λόγω υψηλής αλατότητας ήταν ακατάλληλο για καλλιέργειες. Η υγροτοπική χλωρίδα και πανίδα έχει περιοριστεί στα δίκτυα των αποστραγγιστικών τάφρων και αυτή υφίσταται πιέσεις λόγω των φυτοφαρμάκων και των απαιτούμενων κατά περιόδους καθαρισμού των. Μερικά ανάλογα παραδείγματα είναι η λίμνη των Γιαννιτσών που υπήρχε στον κάμπο νότια του όρους Πάικου, η λίμνη Κάρλα στη Θεσσαλία η Κωπαΐδα στην Βοιωτία.

Επιπτώσεις από την οικιστική ανάπτυξη και τον Τουρισμό

(Ε.Ο.Ε., 1999: 47-49)

Το επίπεδο ανάγλυφο των υγροτοπικών περιοχών προσφέρεται για πολλές ανθρώπινες δραστηριότητες, κατά κανόνα οικιστικές και αγροτικές. Αυτό σχεδόν πάντα ισοδυναμεί με αποστράγγιση και εκχέρσωση, αν όχι του συνόλου του υγρότοπου, πάντως μεγάλου μέρους του για την κατασκευή των έργων υποδομής για τις διάφορες χρήσεις (αεροδρόμια, βιομηχανίες, κατοικίες, ξενοδοχεία και συνεπαγόμενοι χώροι αθλητισμού και αναψυχής).
Στις τουριστικές περιοχές σχεδόν όλο το μήκος των ακτών είναι δομημένο με νόμιμα ή παράνομα χτίσματα και οι ελάχιστες νησίδες υγροτοπικών περιοχών δέχονται πλέον σημαντικές πιέσεις όπως απόρριψη σκουπιδιών και λυμάτων, ρύπανση των υπόγειων νερών λόγω βόθρων, όχληση των πουλιών,



*Κοπάδι Ροδοπελεκάνων* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

υφαλμύρωση των υπόγειων υδροφόρων λόγω υπεράντλησης, καταστροφή χώρων φωλεοποίησης από τους λουόμενους κλπ. Σαν παραδείγματα θα αναφέρουμε τις περιοχές του Δήμου Θερμαϊκού, της Χαλκιδικής και των ακτών της Πιερίας.
Γενικά, κάθε μεγαλεπήβολο ανθρώπινο έργο, όπως τα φράγματα, οι εκτροπές ποταμών και η οικιστική ανάπτυξη προκαλεί πάντα μεγάλες και πολλές φορές απρόβλεπτες καταστροφές στο φυσικό περιβάλλον που συχνά είναι μεγαλύτερες από τις όποιες ωφέλειές του (που, δυστυχώς, αυτές τις περισσότερες φορές είναι οικονομικής φύσεως). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το φράγμα του Ασσουάν στον Νείλο που τελικά οδήγησε σε περισσότερη ερημοποίηση. Γιαυτό είναι προτιμότερο να αποφεύγονται και να προτιμούνται εναλλακτικές προτάσεις και μικρότερης κλίμακας έργα, όμως κάτι τέτοιο στους σημερινούς ρυθμούς ανάπτυξης με τα διαπλεκόμενα συμφέροντα είναι δύσκολο. Πάντως, όπως και να έχει η κατάσταση, και στην περίπτωση των φραγμάτων, και στην περίπτωση της οικιστικής ανάπτυξης πρέπει να εκπονούνται πριν την έναρξη των εργασιών Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Μ.Π.Ε.) συνολικές και όχι επιμέρους, δηλαδή να λαμβάνονται υπόψη και οι επιπτώσεις σε μεγάλες αποστάσεις από το έργο και να παρουσιάζονται όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένα οι διάφοροι αλληλεξαρτώμενοι παράγοντες των οικοσυστημάτων και όχι αυτές να περιορίζονται αποκλειστικά σε τοπικό επίπεδο. Κάτι τέτοιο συνέβη με τις Μ.Π.Ε. της εκτροπής του Αχελώου οι οποίες ήταν μόνο τοπικού χαρακτήρα και όχι συνολικές, οπότε το έργο μπλοκαρίστηκε από το ειδικό δικαστήριο.

Επιπτώσεις από το κυνήγι (Ε.Ο.Ε., 1999: 56-68)



*Κοπάδι Αργυροτσικνιάδων (είδος ερωδιού)* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Το κυνήγι αποτελούσε παράγοντα διατροφής εδώ και αιώνες. Τώρα όμως έχει μετατραπεί σε «σπορ» και «δραστηριότητα ψυχαγωγίας» από σημαντικό αριθμό κατοίκων των αστικών περιοχών που διεξάγεται με αρκετά μαζικό τρόπο και με υπερσύγχρονα όπλα. Συνεπώς, αν κάποτε δεν ήταν και τόσο επιβλαβής δραστηριότητα, τώρα αποτελεί σημαντικό παράγοντα καταστροφής των υγροτόπων, ειδικά όσον αφορά τους πληθυσμούς των ζώων.
Δεν θα αναφερθούμε στις καταστροφές που προκαλεί η λαθροθηρία, αυτές είναι αυτονόητες, ολέθριες και καταδικαστέες, τουλάχιστον από τα επίσημα όργανα των κυνηγών. Δεν πρέπει όμως να αγνοούμε ότι η λαθροθηρία είναι άμεση συνέπεια της ύπαρξης και διεξαγωγής αυτής της αμφιβόλου πλέον χρησιμότητας, δραστηριότητας του κυνηγιού.
Οι σημαντικότερες επιπτώσεις του κυνηγιού, κυρίως στην ορνιθοπανίδα είναι η όχληση και η μολυβδίαση από τα σκάγια καθώς και από κάποιες συναφείς με το κυνήγι δραστηριότητες.
Η παρουσία μεγάλου αριθμού κυνηγών σε έναν υγρότοπο, σε συνδυασμό με τον θόρυβο των πυροβολισμών, διατηρούν τα πουλιά σε μια κατάσταση εγρήγορσης και πανικού, εμποδίζοντάς τα να τραφούν. Το κυνήγι, δυστυχώς, και παρ� όλους τους περιορισμούς, διεξάγεται σε περιόδους κρίσιμες για την φυσική κατάσταση των πουλιών. Ειδικά, μάλιστα, σε περιόδους άφιξης από, ή εκκίνησης για μετανάστευση, οι συνέπειες του κυνηγιού μπορεί να αποβούν ολέθριες για την ζωή και την υγεία των πουλιών. Στην μεν άφιξη, που ίσως να συμπίπτει με παγωνιές, τα πουλιά έχουν άμεση ανάγκη εύρεσης τροφής, στις δε παραμονές εκκίνησης του αποδημητικού ταξιδιού έχουν ανάγκη διαρκούς ανάπαυσης και τροφής για να συσσωρεύσουν το απαιτούμενο λίπος που θα τους δώσει την απαιτούμενη ενέργεια. Και στις δύο περιπτώσεις, αλλά και γενικά τη χειμερινή περίοδο που το βιοσύστημά τους βρίσκεται σε χαμηλό ενεργειακό επίπεδο, οι όποιες δυσκολίες ομαλής διατροφής προκαλούν θανάτους από εξάντληση και προσβολή από παράσιτα. Η όχληση επηρεάζει εξίσου θηρεύσιμα και απαγορευμένα είδη.
Η θνησιμότητα ζώων από το κυνήγι μπορεί να έχει επιπτώσεις στους πληθυσμούς ορισμένων ειδών και μπορεί και να σκοτώνονται και σπάνια είδη που απλώς μοιάζουν με κάποια θηρεύσιμα.
Η μολυβδίαση είναι μια άλλη σημαντική επίπτωση του κυνηγιού. Τα σκάγια κατακάθονται στην λάσπη, και πολλά από αυτά τα καταπίνουν τα πουλιά καθώς αναζητούν τροφή σε αυτή, ο μόλυβδος των σκαγιών μεταφέρεται έτσι στους ιστούς τους και προκαλεί τοξικά και θανατηφόρα συμπτώματα. Με το φαινόμενο της βιοσυσσώρευσης μπορεί να πληγούν πολύ περισσότερο είδη που βρίσκονται σε ανώτερα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας (αρπακτικά πουλιά)
Συναφείς με το κυνήγι δραστηριότητες είναι η απελευθέρωση θηραμάτων και η καταπολέμηση των επιβλαβών.
Και οι δύο δραστηριότητες, και ειδικά η τελευταία, έχουν σημαντικές επιπτώσεις στους πληθυσμούς των ειδών σε έναν υγρότοπο. Οι μεν απελευθερώσεις θηραμάτων, μπορεί να προκαλέσουν γενετικές αλλοιώσεις και αναπαραγωγικά προβλήματα στους υπάρχοντες πληθυσμούς. Όσον αφορά τον όρο «επιβλαβή» αυτός είναι σχετικός και υποκειμενικός. Ζώα τα οποία προκαλούσαν κάποιες ζημιές σε ανθρώπινες ιδιοκτησίες καταδιώχθηκαν απηνώς και τώρα που ελαττώθηκαν σημαντικά οι πληθυσμοί τους έγινε φανερός ο ρόλος τους στα οικοσυστήματα. (πχ, αρπακτικά πουλιά). Πολλοί ψαράδες και στη θάλασσα και στη λίμνη θεωρούν τα ψαροφάγα πουλιά «ανταγωνιστές» τους και τα κυνηγούν με αποτέλεσμα να εξοντώνονται και πολλά σπάνια είδη (τυπικά τέτοια παραδείγματα είναι ο ψαραετός και ο θαλασσαετός).

Ψαραετός (αριστερά) και Θαλασσαετός (δεξιά), δύο χαρακτηριστικά αρπακτικά των υδάτινων συστημάτων
που σχεδόν έχουν εξαφανιστεί, κυρίως λόγω του κυνηγιού
από την Ελλάδα
Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία

Επίσης η καταπολέμηση των επιβλαβών γίνεται με φόλες, μια πρακτική που προκαλεί μαζικούς θανάτους κατά μήκος της τροφικής αλυσίδας σε ένα οικοσύστημα. Είναι μια απαγορευμένη πρακτική, αλλά είναι ένα συχνό φαινόμενο που δύσκολα ελέγχεται.
Δεν είναι δεοντολογικό να προταθεί γενικά απαγόρευση του κυνηγιού για πολλούς λόγους. Απλώς, πρέπει να γίνονται όλο και πιο αυστηρά τα μέτρα περιορισμών (αριθμού θηραμάτων ανά κυνηγό, απαγόρευση περισσότερων ειδών για θήρευση, ελάττωση της περιόδου διεξαγωγής του, αύξηση των απαγορευμένων για το κυνήγι περιοχών, κλπ) και να ελπίζουμε ότι οι επόμενες γενιές θα στραφούν προς εναλλακτικότερους τρόπους ψυχαγωγίας και επαφής με τη φύση.

Επιπτώσεις της ρύπανσης (Ε.Ο.Ε., 1999: 69-88)

Δυστυχώς, γενικά τα υδάτινα συστήματα θεωρούνται πάντα αποδέκτες κάθε είδους λυμάτων και απορριμμάτων με τις γνωστές συνέπειες της ρύπανσης και υποβάθμισής τους.
Οι ρύποι είναι κυρίως βιομηχανικά και αστικά απόβλητα, γεωργικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα. Αυτά συνήθως περιέχουν τοξικές ουσίες και βαρέα μέταλλα που περνούν στην τροφική αλυσίδα και ανάλογα με τις περιστάσεις προσβάλουν κυρίως τους ανώτερους θηρευτές (βιοσυσσώρευση). Τα γεωργικά λιπάσματα περιέχουν νιτρικές και φωσφορικές ενώσεις που αποτελούν θρεπτικά συστατικά για μικροφύκη, τα οποία αναπαράγονται έτσι ραγδαία στο νερό και προκαλούν το επικίνδυνο φαινόμενο του «ευτροφισμού». Αυτός προκαλεί αύξηση της θολερότητας (το νερό παίρνει ένα αδιαφανές πράσινο χρώμα, είναι η λεγόμενη «άνθηση του νερού»), δραματική ελάττωση του διαλυμένου οξυγόνου, και σε μερικές περιπτώσεις έκλυση τοξινών (τοξικό φυτοπλαγκτόν, ένα συχνό φαινόμενο στον Θερμαϊκό κόλπο).
Με την ρύπανση μπορεί να μεταβληθεί και η οξύτητα του νερού και να επιδεινωθεί σε συνδυασμό με την υπεράντληση του νερού για άρδευση. Όλες αυτές οι αλλαγές της φυσικοχημικής κατάστασης του νερού μπορεί να προκαλέσουν μαζικούς θανάτους ψαριών αλλά και πουλιών (λίμνη Κορώνεια 1995)
Τα λύματα από βιομηχανίες και αστικά κέντρα (σημειακές πηγές ρύπανσης) μπορούν να περιορίσουν τις επιβλαβείς τους συνέπειες με βιολογικό καθαρισμό. Αντίθετα, η ρύπανση από μη σημειακές πηγές, όπως είναι η εντατική γεωργία, είναι δύσκολο να περιορισθεί, παρά μόνο με μια ριζική αλλαγή του χαρακτήρα της (στροφή προς βιολογικές καλλιέργειες).

Προστασία των Υγροτόπων: Η Σύμβαση Ramsar,

η πρωτοβουλία MedWet και το δίκτυο Natura 2000

Η σημασία των υγροτόπων, όχι μόνο για τον άνθρωπο, αλλά και για τις ισορροπίες στο φυσικό περιβάλλον του πλανήτη, οδήγησε στην μελέτη τους και στη θέσπιση μέτρων προστασίας τους σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η σύμβαση Ramsar

Η Σύμβαση Ramsar (υπογράφτηκε στην ομώνυμη πόλη του Ιράν το Φεβρουάριο του 1971), είναι διεθνής και έχει υπογραφτεί και από τη χώρα μας. Σύμφωνα με αυτήν οι υγρότοποι χωρίζονται σε διεθνούς και εθνικής σημασίας.
Σαν διεθνούς σημασίας χαρακτηρίζεται ένας υγρότοπος: α) αν φιλοξενεί τουλάχιστον το 1% του μεταναστευτικού πληθυσμού της βιογεωγραφικής περιοχής,(όρος που χρησιμοποιείται από τους ορνιθολόγους οι οποίοι έχουν χωρίσει την γη σε διάφορες ζώνες για την ευκολότερη μελέτη της ορνιθοπανίδας) από ένα υδρόβιο είδος, φτάνει ο αριθμός των πουλιών να μην είναι μικρότερος από 100 άτομα, β) αν σταματούν εκεί τουλάχιστον 10.000 πάπιες ή φαλαρίδες και γ) αν φιλοξενεί ένα σημαντικό αριθμό ζώων και φυτών που βρίσκονται σε κίνδυνο.
Σαν υγρότοπος εθνικής σημασίας χαρακτηρίζεται αυτός στον οποίο α) σταματούν εκεί τουλάχιστον 5.000 υδρόβια πουλιά, β) σταματούν εκεί τουλάχιστον το 1% του ολικού πληθυσμού της χώρας από ένα υδρόβιο είδος.
Στην Ελλάδα υπάρχουν 11 υγρότοποι διεθνούς σημασίας που έχουν προαναφερθεί και πάνω από 100 εθνικής σημασίας. Από αυτούς, οι 8 διεθνούς σημασίας και πάνω από 60 εθνικής, βρίσκονται στη Βόρεια Ελλάδα. (Σφήκας Γ. Τσούνης Γρ., 1993: 69)

Η πρωτοβουλία MedWet

Η μεσογειακή επιτροπή για τους υγρότοπους (MedWet) είναι μια πρωτοβουλία που γεννήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του �90 και εξελίχθηκε σα μια προσπάθεια μακροπρόθεσμης συνεργασίας ανάμεσα σε κυβερνήσεις, διεθνείς συμβάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.), περιβαλλοντικές οργανώσεις, ιδρύματα και οργανισμούς καθώς και μεμονωμένα άτομα για την προστασία, μελέτη και διαχείριση υγροτόπων της μεσογειακής λεκάνης και τελεί υπό την αιγίδα της Σύμβασης Ramsar με την υποστήριξη της Ε.Ε.
Το Νοέμβριο του 1996 καθορίστηκαν οι προτεραιότητες δράσης της επιτροπής που είναι οι κάτωθι:
· Να γίνουν γνωστές οι λειτουργίες και οι αξίες των υγροτόπων για τον άνθρωπο, τόσο σε εκείνους που παίρνουν τις αποφάσεις, όσο και στο ευρύτερο κοινό.
· Να προωθηθεί η ολοκληρωμένη διαχείριση σημαντικών περιοχών
· να ενδυναμωθούν οι θεσμοί διαχείρισης των υγροτόπων, ειδικά μέσω της κατάρτισης.
· Να ενθαρρυνθεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση των υγροτόπων, λαμβάνοντας υπόψη τα ενδιαφέροντα όλων των εμπλεκόμενων μερών.
Στην πρώτη συνάντηση της επιτροπής (Θεσ/νίκη, Μάρτιος 1998) προτάθηκε να ενσωματωθούν αυτές οι προτεραιότητες σε επίπεδο Μεσογείου, σε εθνικό και σε τοπικό επίπεδο.
Στις αρχές της Διακήρυξης της Βενετίας η επιτροπή τόνισε ότι:
· οι προσπάθειες για την διατήρηση της βιοποικιλότητας θα πρέπει να λάβουν υπόψη τις ανάγκες των τοπικών πληθυσμών μέσα στο πλαίσιο της αειφορικής χρήσης των φυσικών πόρων των υγροτόπων.
· οι υγρότοποι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του υδατικού κύκλου στη λεκάνη απορροής τους
· μια πολύπλευρη προσέγγιση διαχείρισης που εμπλέκει όλους τους ενδιαφερόμενους, συμπεριλαμβανομένων των τοπικών πληθυσμών, είναι ο καλύτερος τρόπος για τη διατήρηση των υγροτόπων και τη συνετή διαχείριση των υγροτοπικών πόρων. (ΕΚΒΥ, 1998: 12-13)

Το Δίκτυο Natura 2000



*Φωλιά πελαργού* *στην Κερκίνη* *Αρχείο Ε.Ο.Ε. / Οικοτοπία*

Το δίκτυο Natura 2000 είναι το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ειδικών Ζωνών Διατήρησης και προβλέπεται από το άρθρο 3 της Ευρωπαϊκής οδηγίας 92/43/ΕΟΚ της 21/2/1992 για την διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας. Αυτό το δίκτυο δεν αφορά βέβαια μόνο υγρότοπους, αλλά και όλες τις άλλες μορφές οικοσυστημάτων (ορεινά, δασικά, θαλάσσια, νησιώτικα, κλπ)
Η ελληνική πρόταση για το δίκτυο περιλαμβάνει 264 τόπους, άλλους ήδη προστατευόμενους από την ελληνική νομοθεσία, άλλους που είναι ήδη αντικείμενο μελετών και περιλαμβάνονται σε αντίστοιχα χρηματοδοτικά προγράμματα, καθώς και διάφορες άλλες περιοχές που παρουσιάζουν αξιόλογα οικολογικά χαρακτηριστικά και ιδιαιτερότητες (ΥΠΕΧΩΔΕ: 5 & 10)

Ευαισθητοποίηση των πολιτών-Κέντρα πληροφόρησης υγροτόπων

Ως γνωστό, μόνο η νομοθεσία, οι έρευνες και οι προτάσεις δεν αρκούν για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Χρειάζεται και η ανάλογη ευαισθητοποίηση των πολιτών, τόσο αυτών που έχουν ευκαιριακή επαφή με αυτό, όσο και αυτών που ζουν καθημερινά δίπλα σε αυτό, ώστε να αρχίσουμε να τοποθετούμε την προστασία του περιβάλλοντος στις άμεσες προτεραιότητες των δραστηριοτήτων μας.
Μέσω Κοινοτικών Προγραμμάτων έχουν δημιουργηθεί υποδομές στους περισσότερους υγρότοπους της συνθήκης Ramsar (Κέντρα πληροφόρησης, παρατηρητήρια, φυλάκια, κλπ) για την προώθηση της προστασίας της φύσης, την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού στις λειτουργίες και αξίες των υγροτόπων (Σαφέτη Α., 1998: 2).
Τα Κέντρα Πληροφόρησης είναι στελεχωμένα με επιστημονικό προσωπικό και ξεναγούς και είναι κατάλληλα διαμορφωμένα και εξοπλισμένα ώστε να εξυπηρετούν τις ανάγκες της υλοποίησης των στόχων τους. Αυτοί είναι κυρίως η επαφή με την τοπική κοινωνία με σκοπό την από κοινού αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων, δίνοντας ταυτόχρονα στις περιοχές μια προοπτική ανάδειξης του σημαντικού πλούτου τους. Έτσι διοργανώνονται ημερίδες όπου συμμετέχουν διάφοροι τοπικοί παράγοντες, γίνονται επισκέψεις, ξεναγήσεις και προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης από σχολεία των γύρω περιοχών (Σαφέτη Α. 1998: 3).
Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια ο θεσμός των Κέντρων Πληροφόρησης περνάει κρίση λόγω της κρατικής αδιαφορίας και λόγω χρηματοδοτικών προβλημάτων.



*Βουβόκυκνος* *Αρχείο Ε.Ο.Ε*

Επίλογος

Η λογική των προστατευόμενων περιοχών, είτε υγροτοπικών, είτε όχι, εμπεριέχει και κάποιες αντιφάσεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη: α) χωρίζει την φύση σε άξια προστασίας και μη άξια ή άξια υποβάθμισης, β) το ποιες περιοχές είναι άξιες προστασίας ή όχι, είτε είναι υποκειμενικό, είτε γίνεται διακύβευμα ανάμεσα σε συγκρούσεις ποικίλων συμφερόντων, γ) συνήθως εξοστρακίζεται από αυτές ο παράγοντας 'άνθρωπος', θεωρώντας κάθε του δραστηριότητα ως δυνάμει επιβλαβή, οδηγώντας έτσι τις τοπικές κοινωνίες σε οικονομικό μαρασμό.
δ) Αυτή η λογική είναι το συμπλήρωμα και το άλλοθι της κυρίαρχης λογικής της απεριόριστης εκμετάλλευσης της υπόλοιπης μη προστατευόμενης φύσης (Φλογαΐτη Ε. 1993: 74-77). Ήδη έχουμε αναφέρει ότι η ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα, οπότε, αργά ή γρήγορα και αυτές οι προστατευόμενες περιοχές θα κινδυνεύσουν.
Γιαυτό και οι πιο σύγχρονες προτάσεις διαχείρισης προσανατολίζονται προς προγράμματα που να περιλαμβάνουν και τον άνθρωπο σαν μέρος του οικοσυστήματος. Αυτό που πρέπει να αντιμετωπισθεί είναι η αλόγιστη κατασπατάληση των φυσικών πόρων και η ρύπανση. Έτσι, σε όλες τις προτάσεις γίνεται λόγος για αειφορική και βιώσιμη ανάπτυξη, στήριξη των ήπιων και παραδοσιακών αγροτικών δραστηριοτήτων σε συνδυασμό με τις σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις της οικολογίας, ανάπτυξη του Οικοτουρισμού, κλπ. Με αυτόν τον τρόπο οι τοπικές κοινωνίες και μπορούν να αναπτυχθούν οικονομικά και να υιοθετήσουν μια πιο υπεύθυνη στάση απέναντι στο φυσικό τους περιβάλλον.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βασιλακοπούλου Ρούλα κ.α. «Υγρότοπος Κερκίνης» Ενημερωτκό τεύχος, Αναπτυξιακή Εταιρεία Σερρών Α.Ε. Διακρατική Συνεργασία Leader II.

Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε. (1991) «Υγρότοποι της Ελλάδας» ΑΠΘ, Τμήμα γεωπονίας

ΕΚΒΥ (Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων) (1998) Μεσογειακή επιτροπή για τους υγροτόπους (MEDCOM 1) περιοδικό «Αμφίβιον» τ. 19/Μάρτιος 1998

Ε.Ο.Ε (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία) (1999) «Επιπτώσεις έργων και δραστηριοτήτων στα πτηνά και τους βιοτόπους τους �Διαχείριση βιοτόπων Ορνιθοπανίδας» Επιμέλεια Διονυσία Χατζηλάκου, Ε.Ο.Ε.

Κούκουρας Θ. κ.α.(1986) «Ερμηνευτικό Λεξικό Οικολογικών και Συναφών Ορων» Γαρταγάνης

Μπλιώνης Γιώργος (2000) «Τα βουβάλια της Βόλβης» περιοδικό «Το υδρόβιο» του Κέντρου πληροφόρησης υγρότοπου Κορώνειας-Βόλβης τ. 6/2000

Σαφέτη Αντιγόνη κ.α. (1998) «Το επιχειρησιακό πρόγραμμα περιβάλλοντος» περιοδικό «Το υδρόβιο» του Κέντρου πληροφόρησης υγρότοπου Κορώνειας-Βόλβης τ. 1/1998

Σαφέτη Αντιγόνη (1998) «Το κέντρο πληροφόρησης υγρότοπου Κορώνειας-Βόλβης: ο ρόλος και οι δραστηριότητές του», περιοδικό «Το υδρόβιο» του Κέντρου πληροφόρησης υγρότοπου Κορώνειας-Βόλβης τ. 1/1998

Σφήκας Γ.- Τσούνης Γρ.(1993) «Οικοτουριστικός οδηγός της Ελλάδας» Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς-Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, Αθήνα 1993

ΥΠΕΧΩΔΕ « Η οδηγία των Οικοτόπων 92/43/ΕΟΚ και το δίκτυο NATURA 2000»

Φλογαΐτη Ευγενία (1993) «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση» Ελληνικές Πανεπιστημιακές εκδόσεις

Φυτώκα Ε. (2000) «Οι προσπάθειες για την απογραφή των Ελληνικών υγροτόπων» Περιοδικό «Αμφίβιον» τ. 32/Μάιος-Ιούνιος 2000

Ηλεκτρονικές σελίδες
ΕΚΒΥ: Ελληνικοί Υγρότοποι
www.ekby.gr/ekby/el/Greek_Wetlands_main_el.html
Χατζηλάκου Δ. (2000) «Στις Λιμνοθάλασσες των Αργυροπελεκάνων - Αμβρακικός» www.ornithologiki.gr/gr/lib/grfpel.htm

Menu 2.4
Κείμενα και επιστολές στις διευθύνσεις
anthogal@eled.auth.gr και vschool@eled.auth.gr
© Copyright Virtual School